Reach Us +44-1477412632

KARADENİZ DE (SİNOP - İNCEBURUN) DİP TROLÜ İLE AVLANABİLİR BALIKLARIN STOK BÜYÜKLÜKLERİ VE BİYOKÜTLE DEĞİŞİMLERİ

Sedat Gönener*, Süleyman Özdemir

Sinop Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi Avlama ve Isleme Teknolojisi Bölümü, Sinop

*Corresponding Author:
Sedat Gönener
Sinop Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi 57000 Akliman
Sinop-TÜRKIYE
Tel: (+90 368) 287 62 65 / 3118
Fax: (+90 368) 287 62 55
E-mail: [email protected]
 
Visit for more related articles at Journal of FisheriesSciences.com

Abstract

In this study carried out between September-December 2008 and January-April 2009 fishing periods, a total of 89.03 km2 areas has swept and mean swept area is 0.13718±0.0006 km2 per trawl haul. On the swept area surveys performed at the Sinop-Ä°nceburun region; annual, monthly and daily catch amounts of whiting (Gadus merlangus euxinus), red mullet (Mullus barbatus ponticus), turbot (Psetta maxima maeotica), shad (Alosa sp.), picarel (Spicara mae-na), horse mackerel (Trachurus mediterraneus), shark (Squalis achantias) and goby (Gobius sp.) has determined and catchable fish biomass and stock size on the region has examined. According to results of the study, separately practiced for both of 2008 and 2009 fishing pe-riods, distribution of whiting, red mullet, turbot, shad, picarel, horse mackerel, shark and go-by has calculated 932.90 ±22.41 kgkm-2, 11.37 ±0.69 kgkm-2, 24.35 ±1.21 kgkm-2, 8.13 ±0.46 kgkm-2, 1.79 ±0.17 kgkm-2, 6.24 ±1.99 kgkm-2, 0.39 ±0.16 kgkm-2 and 4.11 ± 0.30 kgkm-2 respectively. Stock sizes of the species for 2008 and 2009 fishing periods has deter-mined 690.18 ±16.57 tons, 8.41 ±0.51 tons, 18.02 ±0.89 tons, 6.01±0.34 tons, 1.32 ±0.12 tons, 4.62 ±0.27 tons, 0.29 ±0.11 tons and 3.37 ±0.28 tons for whiting, red mullet, turbot, shad, picarel, horse mackerel, shark and goby, respectively.

Keywords

Fish stocks, Fisheries management, Sinop, Inceburun

Giriş

Türkiye’de avlanan deniz balıklarının son yirmi yılda ortalama %75’i Karadeniz’den karşı-lanmıştır. Diğer deniz ürünleri de katıldığında avcılık yoluyla elde edilen su ürünlerinin oranı Türkiye avcılığının % 80 ine ulaşmaktadır(Genç, 2007). Mezgit, barbunya ve kalkan gibi ekono-mik bakımdan önemli balık türlerinin toplam üre-tim içerisindeki yıllık payı sırasıyla yaklaşık 14 bin ton, 2 bin ton ve 600 ton olarak gerçek-leşmektedir(Anonim, 2008).

Bugün ulaşılan avlama teknolojisi dikkate alındığında kişi başına tüketimin aynı düzeyde (7.5-8.5 kg/yıl) tutulması mümkün görünmekle birlikte en az 10 yıllık üretim artışı sürecini ge-rektirmektedir. Ancak söz konusu periyotta üre-tim sürekliliği yani sürdürülebilir balıkçılığın sağlanması önceliklidir, zorunludur.

Karadeniz de özellikle çalışmanın yapıldığı bölgede (hamsi, palamut vb.) pelajik balık av miktarlarındaki ani azalmalar balıkçıları hızlı bir şekilde mezgit, barbunya, kalkan yada istavrit gi-bi dip yada bentopelajik balık kaynaklarına yö-neltebilmektedir. Üretim sürekliliğinin sağlana-bilmesi nedeniyle bölgedeki demersal balık biyo-kütlelerinde meydana gelebilecek değişimler, iz-lenmesi ve altı çizilmesi gereken önemli durum-lardır. Ayrıca hamsi ve kum midyesi gibi türler için Karadeniz de yapılan “kota” benzeri üretim planlamalarının gerçeğe ve gereğine uygun şe-kilde düzenlenebilmesinin yanı sıra yoğun avla-nan diğer türleri de içine alan genel bir uygulama olabilmesi için bilimsel, rasyonel verilerin elde edilmesi kaçınılmazdır. Bu kapsamda çalışma; Karadeniz in önemli bir demersal balıkçılık böl-gesinde ve II. dönem için gerçekleştirilerek eko-nomik değeri olan balık türlerinin birim alandaki avlanabilir miktarları, bölgedeki stok yoğunluk dağılımları ve bunların bir önceki döneme göre değişimleri belirlenmiştir. Çalışma ile stokların durumunun belirlenerek üretim planlarının ya-pılması, yasa ve kuralların oluşturulması gibi av-cılık yönetiminde üretim sürekliliğinin sağlanma-sına yönelik çalışmalar dizinine katkılar sağlan-ması amaçlanmıştır.

Materyal ve Metot

Çalışma, Eylül-Aralık 2008 ve Ocak-Nisan 2009 tarihleri arasındaki sekiz aylık periyot bo-yunca ticari tekneden alınan verilerle yapılmış-tır. Yapımı hazırlık aşamasında olan nükleer santral alanına yakın bir bölgede yer alan, batıda Bahçeli Kayalıkları üzerinden geçen boylam çizgisi [34º 41’ 000’’E] ile doğuda İnceburun üzerinden geçen boylam çizgilerinin [34º 56’ 695’’ E]; kuzeyde [42º 15’ 000’’ N] enlemi ile kesiştikleri noktalar arasında kalan, trol avcılı-ğına açık alanlarda gerçekleştirilmiştir.

Çalışmada toplam alan olarak hesaplanan bölgenin büyük bölümünde dip trol çekimleri yapılmıştır. Başka bir ifade ile toplam alan böl-gede avcılık yapan ticari dip trol ağı ve tekne-siyle yapılan çekimlerin homojen dağılımı en yüksek düzeyde olacak şekilde belirlenmiştir (Şekil 1). Toplam alan, dijital planimetre ve böl-ge koordinatları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma ve bölgedeki deniz koşulları nedeniyle sabit ya da belli derinliklerde dip ağı çekme ola-nağı zaten bulunmamaktadır.

fisheriessciences-bottom-trawling

Şekil 1. Çalışmanın yapıldığı, dip trol avcılığına açık bölge (Gönener ve Bilgin, 2010’den alınmıştır.)
Figure 1. The study area allowed to bottom trawling

fisheriessciences-haul-time-velocity

Fotoğraf 2. Çekim süresi ve hızını etkileyen bazı faktörler (orijinal)
Image 2. Some factors affecting haul time and velocity

fisheriessciences-Determination-fish-weights

Fotoğraf 3. Çekimlerde elde edilen balık ağırlıklarının belirlenmesi (orijinal)
Image 3.
Determination of fish weights

Çalışma, 2008 yılında 282 çekim, 2009 yılı için 367 çekim olmak üzere toplam 649 çekim-den elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi ile gerçekleştirilmiştir. Çekimlerde tekne personeli (reis) tarafından özel olarak tutulan balıkçılık jurnalleri de dikkate alınmıştır. Bu kapsamda 4 aylık periyottan oluşan 2008 yılı av sezonunda, aylık denize çıkılan gün sayısı en az 10 gün, en çok 14 gün, toplamda ise 47 gün olmuştur. Ça-lışma tarihleri içerisindeki diğer 4 aylık sürede yani 2009 yılında ise aylık denize çıkılan gün sa-yısı en az 11 gün, en çok 19 gün olarak gerçek-leşmiştir. Aynı yıl avlama yapılan toplam gün sa-yısı 63 gün dür. Trol çekimi 2008 yılı için günde 6.0 ±0.05 kez, takip eden yılda ise günde 5.83 ±0.06Hesaplanmıştır (Gönener ve Bilgin, 2010).

Çalışmada yerli-ticari dip trol ağı kullanıl-mıştır. Ağın mantar yaka uzunluğu 24 metre, ağız genişliği 12 m, ağız yüksekliği 0.6-1.5 met-re ve toplam uzunluğu 30-32 metre olup, torba kısmında ağ göz açıklığı 40 mm’dir. Çekim sü-releri ve hızı bölgedeki zemin yapısı, ağ içerisi-ne giren materyalin çeşit ve miktarı ve sahada etkili olan rüzgarların yönü ve şiddeti gibi önem-li faktörlere bağlı olarak 1.18-1.23 saat/çekim ve 4.9-5.03 km/saat olarak belirlenmiştir (Şekil 2).

fisheriessciences-biomasses-whiting

Şekil 2. Mezgit ve Kalkan biyokütlelerindeki değişimler
Figure 2.Variations in biomasses of the whiting and turbot

Ticari trol ağı ve teknesi kullanılarak yapıl-ması nedeniyle araştırma, daha önce belirlenmiş derinlik konturlarında değil 20-175 m arasında değişen derinliklerde kez gerçekleştirilmiştir.

Trol çekimlerinden avlanan tüm balıklar içeri-sinden ekonomik değeri olan bütün türler seçile-rek kasalanmış ve avlanan balık miktarları kasa ağırlığı (kalkan ve köpekbalıkları için adet ağır-lığı) olarak kaydedilmiştir. Türler için belirlenen kasa (veya adet) ağırlıkları; toplam kasa veya ba-lık sayısı ile çarpılarak türlerin ilgili çekim için elde edilen toplam ağırlıkları belirlenmiştir (Şekil 3). Çalışmada taze tüketim için pazarlanabilir bü-yüklükteki, kasalanmış balıkların dikkate alın-ması nedeniyle bu balıkların belirlenen biyokütle ve yoğunlukları “avlanabilir” olarak nitelendiril-miştir (Gönener ve Bilgin, 2006; Bingel ve ark., 1996). Yapılan trol çekimlerinden elde edilen ve-riler (Pauly, 1984; Erkoyuncu, 1995 ve Sparre ve Venema 1998) tarafından önerilen yöntemlere göre her çekimde taranan alan [1] numaralı for-mül ile belirlenmiş, tüm avlama bölgesi ve birim alandaki balık miktarlarının tahmini ise [2] ve [3] numaralı formüller kullanılarak yapılmıştır;

fisheriessciences-mullet-shad

Şekil 3. Barbunya ve Tirsi biyokütlelerindeki değişimler
Figure 3.
Variations in biomasses of the red mullet and the shad

image

a: Her çekimde taranan alan(km2), v:Trol çekim hızı (km saat-1), h: Mantar yaka uzunluğu (km), t: Çekim süresi (saat), q2: Trol ağı ile alıkonan balık oranı veya yakalanabilirlik katsayısı (0,5).

image

B: Balık miktarı (ton), C/f: Birim çabada av mik-tarı (kg), A: Toplam sörvey alanı (km2), q1: Kat-sayı (0,5).

image

b: Birim alandaki balık miktarı (kgkm-2), Cw: Av miktarı (kg), a: Her çekimde taranan alan (km2).

Çalışmada, avlamanın yapıldığı 2008-2009 yı-lı av sezonlarında her tür için aylık, günlük, orta-lama ve toplam av miktarları belirlenmiştir. Yine her iki sezonda her ay için avlanabilir balık türle-rinin birim ve toplam alandaki stok büyüklükleri-nin tahmini yapılmış, söz konusu değerler var-yans analizi ile (Kruskal Wallis) istatistiksel ba-kımdan incelenmiştir (Sümbüloğlu ve Sümbü-loğlu, 2002). Hesaplamalarda Office Excel ve Minitab 15 bilgisayar programları kullanılmıştır

Bulgular ve Tartışma

Avlanan türlerde çeşitlilik; büyük ölçüde av-lama mevsimi ve derinliği, türlerin davranışları, gün içerisindeki ışıklanma süresi, avlama peri-yodu ve saati, dip yapısı, sıcaklık, akıntı gibi su-yun fiziksel özelliklerine göre değişiklik göster-mektedir. Bu faktörlerin yanı sıra ortamda av-avcı durumundaki balık veya diğer türlerin var-lığı ve bunların bolluğu gibi bağımlı-bağımsız birçok etken avın kompozisyonunu değiştirebil-mektedir (Özbilgin ve Ferro 1997; Özbilgin ve Wardle 2002; Gönener ve Erkoyuncu, 2005).

Avlanan türlerin hemen hepsi farklı düzey-lerde ekonomik değere sahip olmakla birlikte bir-çok türden oluşan dip trolünün toplam av bile-şenlerine bakıldığında mezgit, barbunya hatta kalkan balığının baskın tür olarak karşımıza çık-tığı görülmektedir (Gönener ve Bilgin, 2006; Öz-demir, 2006). Bu çalışmada da verilerin yıllar hatta aylar itibarıyla karşılaştırılması ava, yani ana kütleye asıl katkının mezgit, kalkan ve bar- bunyadan kaynaklandığı sonucunu ortaya koy-maktadır.

Kompozisyonu oluşturan İstavrit-kalkan, mezgit ve köpekbalıkları gibi av-avcı durumun-daki türlerden bazılarının varlık veya bolluğunun, diğer bazı türlerin yoğunluk ve av miktarlarını önemli ölçüde değiştirebildiği gözlenmektedir. Bu durum ve belli düzeyde ekonomik değerleri-nin de olması nedeniyle çalışmada; asıl kütle bi-leşenlerini oluşturan mezgit barbunya ve kalkan balıklarıyla birlikte tirsi, izmarit, istavrit, köpek-balığı ve kayabalığı türleri de incelenerek, avla-nabilir biyokütle ve stok büyüklüklerinin tahmini yapılmıştır.

Türlerin yıllık, aylık ve günlük av miktarları

Tamamı 369,9 km2 olan bölgede 2008 yılında gerçekleştirilen her çekimde yaklaşık 0.13642 ±0.0009 km2 olmak üzere toplam 38.60 km2 lik alan, 2009 yılında ise her çekimde yaklaşık 0.13777 ±0.0007 km2 olmak üzere toplam 50.56 km2 lik alan taranmıştır. İki yıldan oluşan tüm çalışma periyodundaki her çekimde taranan alan yaklaşık 0.13718 ±0.0006 km2 olup, bölgede ta-ranan toplam alan 89.03 km2 dir.

Çalışmanın ilk dönemi olan 2008 yılında bü-tün türlerden oluşan toplam av miktarları Ey-lül’de 13.97 ton, Ekim’de 9.27 ton, Kasım’da 13.87 ton ve Aralık’ta 5.86 ton olmak üzere top-lam 42.98 ton olarak gerçekleşmiştir. Bu avın 40534.50 kg ı mezgit, 61.0 kg ı barbunya, 1513.00 kg ı kalkan 95.90 kg ı tirsi, 68.50 kg ı izmarit, 415.0 kg ı istavrit, 289.75 kg ı kaya ba-lıklarından oluşmaktadır (Tablo 1).

fisheriessciences-total-catch-amounts

Tablo 1. Yıllık-aylık toplam av miktarları (kg)
Table 1. Annual and monthly total catch amounts (kg)

2009 yılı av sezonunda ise Ocak ayında 12.69 ton, Şubat ta 12.68 ton, Mart ta 10.5 ton, Nisan ayında da 6.73 ton olmak üzere toplam 42.6 ton balık avlanmıştır. Bunun türlere göre dağılımı mezgit 40221.0 kg, barbunya 953.2 kg, kalkan 498.1 kg, tirsi 642.45 kg, izmarit 94.55 kg, istav-rit 94.85 kg, köpekbalığı 27.5 kg, ve kayabalığı 72.85 kg şeklindedir(Tablo 1).

2008 ve 2009 olmak üzere her iki dönemi kapsayan çalışma periyodu boyunca toplam 85.58 ton balık avlanmıştır. Avın büyük bölü-münü mezgit, kalkan ve barbunya balıkları oluş-turmaktadır. Mezgit in toplam av içerisindeki oranları yıllara göre sırasıyla %94.32 ve %94.41, kalkanın %3.52 ve %1.17, barbunyanın ise %0.14 ve %2.24 olarak belirlenmiştir. Başka bir ifadeyle avın büyük bölümünü oluşturan mezgit, kalkan ve barbunya balıklarının toplam av içeri-sindeki miktarları sırasıyla 80755.50 kg, 2011.10 kg ve 1014.20 kg’ dır. Av kompozisyonunda yer alan diğer türlerin av miktarları ise tirsi 738.35 kg, izmarit 163.05 kg, istavrit 509.85 kg, köpek-balığı 27.50 kg, kaya balıkları ise 362.60 kg ola-rak gerçekleşmiştir.

Çalışmada bölgedeki günlük en yüksek mez-git ve kalkan av miktarlarının, av sezon başlangı-cında yani Eylül 2008 ve Ocak 2009 aylarında elde edildiği ve bu aylarda avlanan mezgit mikta-rının sırasıyla 1324.40 ±65.55 kggün-1 ve 911.54 ±36.85 kggün-1 olduğu belirlenmiştir. Bölgede günlük kalkan av miktarı Eylül 2008 yılında 65.20 ±1.70 kg iken, 2009 yılında yaklaşık 7.91±0.34 kg a düşmüş, aylara göre de belirgin bir değişiklik göstermemiştir. Kalkan ve mezgit dışındaki barbunya, tirsi, izmarit, istavrit, köpek-balığı ve kayabalığı gibi türlerin günlük av mik-tarı ise sırasıyla 9.22 ±0.54 kg, 6.71 ±0.39 kg, 1.48 ±0.14 kg, 4.64 ±1.44 kg, 0.25 ±0.10 kg ve 3.33 ±0.24 kg olarak hesaplanmıştır(Tablo 2).

fisheriessciences-Daily-catch-amounts

Tablo 2. Günlük av miktarları (kggün-1)
Table 2. Daily catch amounts (kgday-1)

Biyokütlelere ait bulgular

Tablo 3 incelendiğinde; dip trolüyle avlanabi-lir mezgit miktarının 2008 yılı Eylül ayında daha yoğun olduğu görülmektedir. Çalışma planı itiba-rıyla 2008 yılı av sezonu eylül ayında 2009 yılı ise ocak ayında başlamaktadır. Pratikte ise 2008 Eylül ayında başlayan av sezonu 2009 nisan ayı sonuna kadar devam etmiş, mayıs başından itiba-ren de av yasağı başlamıştır. Av sezon başlangı-cında bölgedeki avcılık; populasyonun azalması yönündeki etkisini henüz göstermemiştir. Bu ne-denle eylül ayında bölgedeki 2085.54 ±103.22 kgkm-2 lik mezgit biyokütlesi-nin sezonun tamamı için (aylık ortalama) hesap-lanan (932.90 ±22.41 kgkm-2 lik) biyokütlelerden istatistik bakımdan çok daha büyük olduğu görül-müştür. Bölgede bu periyotta birim alandaki mezgit miktarı 2085.54 ±103.22 kgkm-2 olarak hesaplanmıştır (p<0.05). Ekim ayında 728.55 ±36.18 kgkm-2 olan mezgit yoğunluğu Kasım ayı itibarıyla 1232.27 ±61.13 kgkm-2 a kadar artan, Aralık ta ise 558.85 ±56.38 kgkm-2 a azalan, bir seyir izlemiştir. Mezgit yoğunluğu 2009 yılı Ocak ayında tekrar artarak km2 de 1098.44 ±41.70 kg a ulaşan bunu takiben Şubat (749.62 ±16.77 kgkm-2), Mart (582.83 ±16.84 kgkm-2) ay-larında azalan, Nisan ayında ise (950.07 ±29.79 kgkm-2 ) artan bir seyir izlemektedir. Ancak 2008 ve 2009 yılları arasında km2 deki mezgit yoğun-lukları dikkate alındığında yoğunluklar arasında-ki fark istatistiksel açıdan önemsiz bulunmuştur. Diğer bir ifade ile 2008 ve 2009 yıllarında birim alandaki mezgit yoğunlukları istatistik bakımdan önemli bir değişiklik göstermemiştir (p>0.05). Her iki yıl av sezonu içerisindeki durum, kalkan balığı için de benzer olup, 2008 Eylül ayında 102.67 ±2.68 kgkm-2 olan bu türe ait birim alan-daki aylık yoğunluklarda, av sezonu sonuna doğ-ru bir azalma daha sonra da bir artış, bir topar-lanma göstermektedir.

fisheriessciences-Catchable-fish

Tablo 3. Avlanabilir balık biyokütleleri (kgkm-2)
Table 3. Catchable fish biomass (kgkm-2)

Çalışma kapsamında bölgede dip trolüyle av-lanabilir balık türleri içerisinde mezgit balıkla-rının daha yoğun olduğu; bunu kalkan, barbunya ve diğer türlerin izlediği belirlenmiştir. Bölgede mezgit miktarı 932.90 ±22.41 kgkm-2 olarak bu-lunurken, km2 deki kalkan yoğunluğu 24.35 ±1.21 kg, barbunya 11.37 ±0.69 kg, tirsi 8.13 ±0.46 kg, istavrit 6.24 ±1.99 kg, kaya balığı 4.11 ±0.30 kg, izmarit 1.79 ±0.17 kg köpekbalığı yo-ğunluğu ise 0.39 ±0.16 kg olarak belirlenmiştir.

Stok büyüklüklerine ait bulgular

Biyokütle bakımından olduğu gibi 2008 yılı av sezonunun başlangıcı olan Eylül ayında, mezgit stoğu diğer aylardan çok daha büyük bo-yutlardadır (p<0.05) (Tablo 4).

fisheriessciences-fish-stock-sizes

Tablo 4. Avlanabilir balık stok büyüklükleri (ton)
Table 4. Catchable fish stock sizes (tonnes)

Eylül ayında bölgedeki mezgit stok büyük-lüğü 15.429.227 ±76.36 ton, Ekim, Kasım ve Aralık aylarındaki mezgit stokları sırasıyla 728.55 ±36.18 ton, 1232.27 ±61.13 ton ve 558.85 ±56.38 ton olarak tahmin edilmiştir. Ça-lışmada; 2008 ve 2009 yıllarında sırasıyla 818.36 ±70.75 ton ve 594.56 ±10.80 ton olan stok büyüklüğünün önemli değişiklikler göster-diği ve periyodun tamamı için bölgedeki mezgit stoğunun yaklaşık 690.18 ±16.57 ton olduğu be-lirlenmiştir (p<0.05).

Av sezon başlangıcı olan Eylül ve Ekim ayla-rında bölgede hiç avlanamayan barbunya stoğu 2008 yılı için 1.06 ±0.39 ton olarak tahmin edi-lirken 2009 yılı için tahmin 13.90 ±0.71 ton ola-rak gerçekleşmiştir. Ancak mezgit için söz ko-nusu olan ve yapılan avlamaların sonucu ortaya çıkması beklenen durumun aksine, barbunya stoğu, sezon sonuna kadar önemli oranda artış göstermiştir(p<0.05). İki yıldan oluşan av peri-yodunun tamamında bölgedeki barbunya stok büyüklüğü 8.41 ±0.51 ton dur(Tablo 4).

fisheriessciences-picarel-goby-shark

Şekil 4. İstavrit, İzmarit, Kayabalığı ve Köpekbalığı biyokütlelerindeki değişimler
Figure 4. Variations in biomasses of the scad, picarel, goby and shark

İlk yılın av sezonu içerisinde büyüklükleri oldukça değişiklik gösteren kalkan stoklarının özellikle mezgit stoklarına paralellik gösterdiği belirlenmiştir. Eylül ayı için tahmini yapılan kalkan stok büyüklüğü 759.58±1.98 ton dur. İz-leyen avlama süreci boyunca bu değer giderek azalmış, 2008 yılı için 31.85±3.54 ton, 2009 yılı için ise 7.69±0.35 ton olarak hesaplanmıştır. Kalkan stoklarında iki avlama periyodu arasın-daki bu azalma, istatistik bakımdan da önemli bulunmuştur(p<0.05). Sezonun tamamındaki kalkan stok büyüklüğü ise 18.02±0.89 ton dur.

Araştırma kapsamında bölgedeki tirsi, izmarit, istavrit ve kaya balıklarında 2008 yılı ortalama stok büyüklüklerinin sırasıyla 1.8 ±0.65 ton, 1.30 ±0.47 ton, 8.92 ±7.10 ton, 5.74 ±0.92 ton olduğu; 2009 yılı stok büyüklüklerinin ise ista-tistiksel olarak önemli düzeyde değişiklik gös-termemekle birlikte sırasıyla 9.16 ±0.45 ton, 1.34 ±0.13 ton, 1.41 ±0.18 ton, 1.60 ±0.30 ton olduğu belirlenmiştir(p>0.05). Tüm sezondaki stok büyüklükleri tirsi için 6.01±0.34 ton, izma-rit 1.32 ±0.12 ton, istavrit 4.62 ±1.47 ton, köpek-balığı 0.29 ±0.11 ton ve kayabalıkları için 3.37 ±0.28 ton olarak belirlenmiştir (Tablo 4).

Karadeniz in Türkiye kıyılarında trole açık ve önemli bir balıkçılık bölgesinde gerçekleştirilen çalışmada dip trolünün ekonomik bileşenlerini mezgit (Gadus merlangus euxinus), barbunya (Mullus barbatus ponticus), kalkan (Psetta maxima maeotica), tirsi (Alosa sp), izmarit (Spi-cara maena), istavrit (Trachurus mediterra-neus), köpekbalığı (Squalus acanthias) ve kaya balıkları (Gobius sp.) gibi demersal ve yarıpela-jik türler oluşturmaktadır.

Daha önce yine aynı bölgede 2007-2008 av sezonu için gerçekleştirilen çalışmanın (Gönener ve Bilgin, 2010) devamı niteliğindeki bu çalış-mada, elde edilen sonuçlar daha çok birbirleri ile olmak üzere benzer araştırmalarla kıyaslanmış-tır. Böylece bölgedeki biyokütle ve stok büyük-lükleri ve bunlardaki değişimler dört av sezonu için mercek altına alınmıştır.

Gönener ve Bilgin, (2006) tarafından kalkan ve mezgitlerin derinlik ve avlama mevsimine bağlı yoğunluk ve avlanabilir biyokütle miktar-larının birbirinin aksi yönde olduğu bildirilmiş-tir. Karadeniz de dip trol avcılığına açık iki böl-geden diğeri olan (Samsun)Yakakent bölgesinde yapılan araştırmada Eylül ayında birim alanda (km2) 2364.4 ±111.2 kg olan mezgit yoğunluğu-nun, Nisan ayında 639.7 ±33.4 kgkm-2‘a; 1891.0 ±338.0 ton olan stok büyüklüğünün ise 272.6 ±5.7 ton a düştüğü ifade edilmiştir.

Gönener ve Bilgin, (2010); 2007 yılı Şubat ayında İnceburun da km2 de 901.30 ±31.72 kg; Nisan ayında ise 484.30 ±34.34 kg mezgit oldu-ğunu bildirmiştir. Birim alanda mezgit yoğunlu-ğunda belirlenen bu azalma, istatistiksel bakım-dan da önemli bulunmuş, periyot içerisindeki kalkan miktarında ise önemli bir değişme belir-lenmemiştir. Aynı araştırmada avlama sezonu başlangıcı olan Şubat 2007 ile Nisan 2008 de, km2 deki balık yoğunluklarına bakılarak köpek- balığı ve mezgit arasında, her iki av sezonu baş-langıcı dikkate alınarak ta kalkan ve istavrit ara-sında av-avcı ilişkisinden kaynaklanan bir yo-ğunluktan söz etmenin mümkün olduğu ifade edilmiştir. 2007-2009 yılları arasındaki avlama periyodunun tamamı dikkate alındığında mezgi-tin mevcut avlama düzeyini tolere ettiği görül-mekte ve çalışmada birim alanda (km2) bulunan mezgit miktarında belli düzeyde (% 50.6) artış olduğu değerlendirilebilmektedir (Şekil 4).

Gönener ve Bilgin, (2006) Karadeniz de dip trol avcılığına açık iki bölgeden diğeri olan Sinop - (Samsun) Yakakent’te; (75 metreden) sığ ve de-rin kesimlerdeki kalkan stok büyüklüklerini ince-lemiş ve sırasıyla, 3.6 ±1.1 ton ve 3.4 ±0.8 ton olarak bildirmişlerdir. Araştırmada birim alana düşen kalkan miktarının sığ kesimlerde 14.4 ±4.9 kgkm-2 derin kesimlerde ise 6.8 ±2.6 kgkm-2 ol-duğu ve Ocak-Nisan periyodunda sığ kesimler-deki yoğunluk artışının daha belirgin olduğu ifa-de edilmektedir.

İnceburun bölgesinde 2007-2008 yıllarında yapılan çalışmada 2007 yılı Şubat, Mart ve Nisan aylarında km2 de yaklaşık 27.77 ±0.80 kg kalkan olduğu ve kalkan biyokütlesinin Ocak tan Nisan a kadar olan periyodu kapsayan 2008 yılı av sezo-nunda 51.66 ±1.71 kg’a artış gösterdiği bildiril-mektedir. Çalışmada ayrıca sezonun tamamında km2 için hesaplanan kalkan miktarının 40.78 ±1.11 kgkm-2 olduğu ifade edilmektedir(Gönener ve Bilgin, 2010). Aynı çalışmada uzatma ağları ile avcılığın serbest olmasına, sözkonusu çalış-manın yapıldığı trol avlama bölgesine yakın av sahalarındaki yoğun av baskısına rağmen, özel-likle Ocak-Mart 2008 periyodunda birim alanda bulunan kalkan miktarındaki artışa dikkat çekil-mektedir. Yine İnceburun da fakat 2008-2009 av sezonlarında yapılan mevcut çalışmada 2008 yılı av dönemi Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık ayların-dan oluşmaktadır. Bu periyotta 43.05 ±2.62 kgkm-2 olarak belirlenen bölgedeki kalkan yo-ğunluğu daha önce sezonun tamamı için (Göne-ner ve Bilgin, 2010) tarafından elde edilen bul-gulara benzerlik göstermektedir. Ancak; Ocak, Şubat, Mart ve Nisan aylarından oluşan 2009 yılı av sezonu dikkate alındığında km2 deki kalkan yoğunluğunun 10.40±0.48 kg a kadar, yaklaşık %75.8 oranda azaldığı belirlenmiştir(Tablo 3). Bu dönem için birim alandaki kalkan miktarı 24.35 ±1.21 kgkm-2 olarak hesaplanmıştır. 2007-2009 yılları içerisindeki dört av periyodunda kal-kan biyokütlesinde meydana gelen azalma %40.30 oranındadır (Şekil 4).

Bingel ve ark., (1996) tarafından Sinop (in-ceburun) orta nokta kabul edilerek Karadeniz in batı ve doğu bölgelerinde yapılan çalışmada yumuşakça ve medüzler hariç tutulmak kay-dıyla, batı kısmındaki balık biyokütlelerinden; mezgit’in 205 ton, barbunya’nın 26 ton, kal-kan’ın 1042 ton, diğer demersal balık türlerinin ise 1661 ton olduğu belirtilmiştir. Doğu kısım-daki avlanabilir biyokütleler ise; mezgit 26 ton, barbunya 2267 ton, kalkan 4504 ton diğer de-mersal balık türler 7129 ton olarak özetlenmiştir. Batı da (R/VBilim) doğuda ise (R/V Sürat 1) araştırma tekneleri ile Nisan 1990’da gerçekleş-tirilen çalışmada Doğu ve Batı Karadeniz in ta-mamındaki mezgit stok büyüklüğü 231 ton ola-rak bildirilmiştir.

1991 ve 1992 Sonbaharlarında Bakanlık araş-tırma teknesi ile yapılan araştırmanın sonucunda İnce-Bafra burnu arası alt bölgede biyokütleyi ağırlıklı olarak mezgit in (233 ton) oluşturduğu, toplam stok büyüklüğünün ise 493 ton olduğu bildirilmiştir. Bir sonraki alt bölgede (Bafra Burnu-Civa Burnu) bulunan mezgit stok büyük-lüğü de 549 ton olarak belirtilmiştir(Bingel ve ark., 1996). Oysa Gönener ve Bilgin, (2010) ‘in 2007 ve 2008 yıllarında yaptığı çalışmada ve 2008-2009 av dönemlerini kapsayan mevcut araştırmada, mezgit e ait sadece İnceburun daki stok büyüklüğünün çok daha fazla olduğu anla-şılmaktadır. Bu bölgedeki mezgit stok büyüklü-ğü 2007-2008 yılı için 451.59 ±9.89 ton; 2008-2009 yılı için 690.18 ±16.57 ton olarak belir-lenmiştir (Tablo 4).

Bingel ve ark., (1996)’nın gerçekleştirdiği yüksek katılım ve destekli bu çalışmada, mezgit dışında barbunya ve kalkan balıkları için bildiri-len avlanabilir biyokütle tahminlerinin (Gönener ve Bilgin, 2010) tarafından 2007-2008 yıllarında yapılan ve mevcut 2008-2009 av dönemlerini kapsayan araştırmadan çok önemli farklılıklar gösterdiği dikkat çekmektedir. Konuya ilişkin değerlendirmeler özellikle 1990-92 li yılların ko-şulları, avlama teknolojisinin düzeyi ve bölgede dip trolü ile av yoğunluğunun günümüze kıyasla çok az olması veya olmaması gibi kriterler de göz önüne alınarak yapılmalıdır. Bu farklılık arz eden durum Bingel ve ark., (1996) tarafından “yüksek varyans nedeniyle tespit edilen biyokütlenin (yıl içerisinde) karşılaştırılmasının çalışma döne-minde uygun görünmeyebileceği; sistemin karar-sız bir durumda olduğu ve Karadeniz ekosiste-minde hüküm süren dinamik fiziksel, kimyasal ve biyolojik koşulların bu aşamada daha kesin bir değerlendirmeye izin vermediği” şeklinde açık-lanmış ve vurgulanmıştır.

Genç (2000) 1990-1996 yılları arasında Doğu Karadeniz kıyılarındaki barbunya populasyonu-nun mevsimlere ve derinliğe bağlı görülme sıklı-ğını dört bölge ve 0-20, 21-50 ve 51-100 m ol-mak üzere üç derinlik tabakası için incelediği ça-lışmasında; 1990-1992 yılları için barbunya bi-yokütle miktarlarını sırasıyla 1329 ton, 3011 ton ve 4830 ton olarak bildirmiştir. Her üç yıl için biyokütlenin oransal olarak neredeyse tamamına yakınının 0-50 m derinlikte olduğu belirtilen ça-lışmada, birim alana düşen balık miktarının sıra-sıyla 632.5 kgkm-2, 1439.6 kgkm-2 ve 2102.0 kgkm-2 olarak tahmin edildiği bildirilmiştir.

50-100 m derinliklerde bu değerlerin 2.6 kgkm-2, 0.2 kgkm-2 ve 199.9 kgkm-2 gibi oldukça düşük bulunduğu ve (Yeşilırmak-Sinop) bölge-nin biyokütle oranının en düşük düzeyde olduğu ifade edilmiştir. Araştırmada yıllara göre biyo-kütle miktarları 29.2 kgkm-2, 14.7 kgkm-2 ve 265.3 kgkm-2 olarak belirtilmiştir.

Gönener ve Bilgin, (2010) tarafından yapılan çalışmada 2007 yılında İnceburun bölgesindeki barbunya biyokütlesinin 32.51 ±2.21 kgkm-2, stok büyüklüğünün ise 22.55 ±1.46 ton olduğu belirtilerek, 2008 yılında biyokütlenin 14.04±0.99 kgkm-2 a, stok büyüklüğünün ise 10.45 ±0.72 ton’a azaldığı vurgulanmıştır. 2008-2009 periyodunda yapılan mevcut çalışmada ise 2008 av sezonunda bölgedeki barbunya biyo-kütlesinin 1.43 ±0.29 kgkm-2, 2009 av sezo-nunda ise 18.79 ±0.97 kgkm-2 olduğu belirlen-miştir. Başka bir ifade ile 2007-2008 döneminde bölgedeki barbunya biyokütlesi % 56.81 oranda azalırken, 2008-2009 döneminde biyokütlede 3.14 kat artış gözlenmiştir. Ancak 2007-2008 ve 2008-2009 olmak üzere her iki çalışma dönem-lerine ait çalışma bulguları, bölgedeki barbunya biyokütlesinde % 49.35 oranda azalmaya işaret etmektedir (Şekil 5).

Tirsi için de benzer durum söz konusu olup, 2007-2008 döneminde bu türün biyokütlesi %73.05 oranda azalırken, 2008-2009 döneminde 5.10 kat artış göstermektedir. 2007-2009 avlama döneminin tamamında ise biyokütle de % 11.20 lik artıştan söz etmek mümkündür (Şekil 5).

Aralık 2008’de günlük av miktarı (35.95 ±14.32 kg) ve (km2) deki yoğunluğun (49.47 ±19.81 kg) yüksek olması nedeniyle, istavrit bi-yokütlesinde de 5.67 kat gerçekleşen artış, göze çarpan sonuçlar arasındadır. Ekolojik açıdan bu-lunduğu sistemin özelliklerini yansıtması ne-deniyle önemli bir indikatör tür olan kayabalık-larının 2007-2008 yılındaki biyokütlesi 1.30 ±0.18 kgkm-2; 2008-2009 yılı biyokütlesi ise 4.11 ±0.30 kgkm-2dır. Görüleceği gibi türün bi-rim alandaki miktarı 3.16 kat artmıştır (Şekil 6).

Negatif değişim gösteren barbunya, kalkan dı-şındaki diğer balık biyokütleleri izmarit ve kö-pekbalıklarına aittir. 2007’de km2 deki miktarı 0.52 ±0.08 kg olan izmarit biyokütlesi 2008 de 9,71 kat artarak 5.05 ±0.40 kgkm-2 a yükselmiştir. Bölgede birim alanda bulunan izmarit miktarı 2008-2009 döneminin ilk yarısında 1.75 ±0.35 kgkm-2; ikinci yarısında 1.82 ±0.18 kgkm-2 dır. Buna göre 2007-2009 yılları içerisinde bulunan dört av sezonunda biyokütle, 2.98 ±0.24 kgkm-2 ten 1.79 ±0.17 kgkm-2 e yaklaşık % 40.0 oranda azalmıştır (Şekil 6). Vatoz ve kayabalıkları gibi ekosistem için indikatör özellikler gösteren kö-pekbalığı biyokütlelerinde % 97.0 lik azalmadan söz edilebilirse de bu türün 2008 yılı Eylül ayın-dan 2009 yılı Nisan ayına kadar hiç avlanamamış olması değerlendirmede dikkate alınması gereken bir durumdur.

Balık biyokütlelerinin farklı zaman aralıkla-rında artma yada azalma şeklinde, önemli bazı değişiklikler geçirdiği dikkat çekmektedir. Türle-rin ekosistem besin zinciri içerisindeki konum-ları, azalan pelajik stokların ardından balıkçıların hızlı biçimde diğer veya tersi bir avcılık türünü uygulamaları ve bölgedeki avcılık baskısının ar-tışı, suyun fiziksel ve kimyasal yapısını etkileyen mevsimsel ve meteorolojik vb faktörler nedeniyle ortaya çıkan bu değişimler, bölgede avlanabilir balık biyokütlelerinin son derece dinamik yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Bölgede 2007-2008 ve 2008-2009 olmak üze-re dört avlama periyodunda ticari verilerle yapı-lan sınırlı sayıdaki bu çalışmalar dizininde, dip trolü ile avlanabilir balık türlerinin bölgede çeşitli periyotlardaki yoğunlukları ve bu yoğunluklarda dönemsel olarak ortaya çıkan farklılıklar net ola-rak ortaya konulmaktadır. Bu nedenle çalışma sonuçları bakımından, yapımı tasarı-hazırlık aşamasında olan nükleer santral öncesinde, böl-gedeki avlanabilir demersal ve yarı demersal ba-lık stoklarının durumu hakkında referans kaynağı oluşturmaktadır. Ayrıca çok kısa süre içerisinde ancak, gerçekçi bir biçimde yoğunluk ve stok be-lirleme çalışmalarına olan ihtiyaç, ülke denizel kaynaklarımızın tamamı için söz konusudur. Bu gerçekten hareket edilerek yapılan çalışmada; rasyonel üretim planlamaları ve avlama kotaları gibi avcılık yönetimindeki temel amaçların ger-çekleştirilmesi için gerekli; balık türlerinin böl-gedeki tahmini stok ve yoğunlukları ve bun-lardaki değişimler ortaya konulmaktadır. Ancak bölgede avcılık yapan trol teknelerinin (TG ruh-satına sahip olup) gırgır avcılığı da yapabilmeleri nedeniyle her yıl için aynı aylarda örnekleme ya-pılamamış, bu nedenle aynı aylar karşılaştırıla-mamıştır. Diğer yandan çalışmada avlanabilir bi-yokütle tahmini amaçlanmaktadır. Mezgit popu-lasyonu parametreleri ve ilk avlama boyu ile ilgili değerlendirilmeler ayrıca çalışma gerektirmekte-dir.

References

Anonim, (1986). Orta Karadeniz (Sinop-Ünye) Trol Sahalarının Hidrografisi ve Verimli-liği, Birinci Dönem Araştırmaları, Dokuz Eylül Üniversitesi Deniz Bilimleri Tek. Enstitüsü 50 s, İzmir.

Anonim, (2007). Türkiye İstatistik Kurumu, Su Ürünleri İstatistikleri, Ankara

Anonim, (2008). Türkiye İstatistik Kurumu, Su Ürünleri İstatistikleri, Ankara

Bingel, F., Bekiroğlu, Y., Gücü, A.C., Nier-mann, U., Kıdeys, A.E., Mutlu, E., Doğan, M., Kayıkçı, Y., Avşar, D., Genç, Y., Okur, H., Zengin, M. (1996). Karadeniz stok tes-pit projesi. Balıkçılık araştırmaları. Final Raporu. 172 s DEBÇAG 74/G, DEBÇAG 139/G ve DEBAG 115/G, Deniz Bilimleri Enstitüsü Erdemli, İçel ve S.Ü.A.E. Trab-zon.

Erkoyuncu, İ., (1995). Balıkçılık Biyolojisi ve Populasyon Dinamiği, Ondokuz Mayıs Üniversitesi. Yayınları No: 95, 265 s. Sinop

Genç, Y., (2000). Türkiye nin Doğu Karadeniz Kıyılarındaki Barbunya (Mullus barbatus ponticus, Ess. 1927) Balığının Biyoekolojik Özellikleri ve Populasyon Parametreleri Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversi-tesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 183 s. Trabzon.

Genç, Y., 2007. Son 20 Yılda Türkiye’deki Hamsi Avcılığı. Sümae Yunus Araştırma Bülteni, 7: 2.

Gönener, S., Erkoyuncu, İ., (2005). Orta Kara-deniz’de Dip Trolünün Av Kompozisyonu ve Etkileyen Faktörler, Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 36(1): 45-52

Gönener, S., Bilgin, S., (2006). Karadeniz’de (Sinop-Yakakent Bölgesi) Ticari Dip Trolü ile Avlanabilir Balık Biyokütle ve Yoğun-luk Dağılımları. Fırat Üniversitesi Fen ve Müh. Bil. Dergisi, 18(3): 305-312.

Gönener, S., Bilgin, S. (2010). Karadeniz’ de (Sinop-İnceburun) Ticari Dip Trolü ile Av-lanabilir Balık Biyokütle ve Yoğunluk Da-ğılımları (The Distribution and Biomass of Catchable Fish Caught by Commercial Bot-tom Trawl in the Black Sea (Sinop İncebu-run Region), Journal of FisheriesScien-ces.com, 4(3):195-208.

Özbilgin, H., Ferro, R.S.T., (1997). Seasonal Variation in Codend Selectivity of Had-dock, Akdeniz Balıkçılık Kongresi. 9-11 April 1997, İzmir.

Özbilgin, H., Wardle, C.S., (2002). Effect of Se-asonal Temperature Changes on the Escape Behaviour of Haddock, Melanogrammus aeglefinus, from the Codend, Fisheries Re-search, 58(3): 323-331.

Özdemir, S., (2006). Dip Trolünde Uygulanan Kare Göz Açıklığının Farklı Türlerin Yaka-lanabilirliği Üzerindeki Etkisi Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 162 s. Samsun.

Pauly, D., (1984). Fish population dynamics in tropical waters. A manual for use with prog-ramme calculations International Center for Living Aquatic Resources Management Stu-dies and Reviews 8, Manila, Phillippines, 325 p.

Sparre, P., and Venema, S.C., (1998). Introduc-tion to tropical fish stock assessment. Part 1. Manual. FAO Fisheries Technical Paper No: 306/1, Rev. 2, Rome. 407 p.

Sümbüloğlu, K., Sümbüloğlu., V., (2002). Biyois-tatistik, Hatipoğlu Yayınları Yükseköğretim Dizisi (53) Ankara
Select your language of interest to view the total content in your interested language

Viewing options

Post your comment

Share This Article

Flyer image
journal indexing image
 

Post your comment

captcha   Reload  Can't read the image? click here to refresh