Reach Us +44-1477412632

The Distribution and Biomass of Catchable Fish Caught by Commercial Bottom Trawl in the Black Sea (Sinop - Ä°nceburun Region)

Sedat Gönener1*, Sabri Bilgin2

1Sinop Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Sinop

2Rize Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi Avlama ve Isleme Teknolojisi Bölümü Milli Piyango Egitim Kampusü, Rize

*Corresponding Author:
Sedat GÖNENER
Sinop Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, 57000 Sinop -TURKIYE
Tel: (+90 368) 287 62 54/246
Fax: (+90 368) 287 62 55
E-mail: [email protected]
 
Visit for more related articles at Journal of FisheriesSciences.com

Abstract

In this study carried out between February-April 2007 and January-April 2008 fishing periods, a total of 80.07 km2 areas has swept and mean swept area is 0.1359±0.0013 km2 per trawl haul. On the swept area surveys performed at the Sinop-?nceburun region; annual, monthly and daily catch amounts of whiting (Gadus merlangus euxinus), red mullet(Mullus barbatus ponticus), turbot (Psetta maxima maeotica), black scorpion fish (Scorpaena porcus), shad (Alosa sp.), pi-carel (Spicara maena), horse mackerel (Trachurus mediterraneus), picked dogfish (Squalis achantias), thomback ray (Raja clavata) and goby (Gobius sp.) has determined and, catchable fish biomass and stock size on the region has examined. According to results of the study, sep-arately practiced for both of 2007 and 2008 fishing periods, distribution of whiting, red mullet, turbot, scorpion fish, shad, picarel, horse mackerel, shark, ray and goby has calculated 614.44 ± 13.71 kg/km2, 22.45 ± 1.20 kg/km2, 40.78 ± 1.11 kg/km2, 0.75 ± 0.11 kg/km2, 7.26 ± 0.82 kg/km2, 2.98 ± 0.24 kg/km2, 1.10 ± 0.38 kg/km2, 13.05 ± 3.00 kg/km2, 2.42 ± 0.36 kg/km2 and 1.30 ± 0.18 kg/km2 respectively. Stock sizes of the species in 2007 and 2008 fishing periods has calculated as 451.59 ± 0.89 tons for whiting, 15.96 ± 0.81 tons for red mullet, 30.05 ± 0.83 tons for turbot, 0.55 ± 0.77 tons for black scorpion fish, 5.07 ± 0.52 tons for shad, 2.19 ± 0.17 tons for picarel, 0.81 ± 0.27 tons for horse mackerel, 9.54 ± 2.30 tons for picked dogfish, 1.60 ± 0.24 tons for thomback ray and 0.97 ± 0.12 tons for goby.

Keywords

Stok, Biyokütle, Dip Trolü, Sinop-İnceburun

Giriş

Türkiye’nin yıllık yaklaşık 500 bin ton olan su ürünleri üretiminin yaklaşık %90’ı avcılık yoluyla elde edilmekte, üretimin %75-80 i ise Karadeniz’den sağlanmaktadır. Toplam üretim içinde mezgit, barbunya ve kalkan vb gibi eko-nomik bakımdan önemli bazı balık türlerinin yıl-lık payı sırasıyla yaklaşık 8.000 ton, 1.400 ton ve 300 ton olarak gerçekleşmektedir(Gönener ve Bilgin 2006; Anonim, 2007).

Balıkçılığın bugün ulaştığı avlama teknolojisi göz önüne alındığında 10-15 yıllık projeksiyon için kişi başına tüketimin bugünkü düzeyde (7.5-8.5 kg/yıl) tutulması mümkün olabilir. Ancak mevcut ürün ve söz konusu üretim artışının kar-şılanması sürecinde öncelikle, üretim de sürek-lilik ve sürdürülebilir balıkçılık sağlanmalıdır.

Bölgede özellikle diğer balık (hamsi, palamut vb) stoklarındaki ani azalmaları takiben, balıkçıların hızlı bir şekilde dip balıkları kay-naklarına yönelebileceğinin göz önüne alınması ve demersal balık biyokütlesinde önemli değişim-lerin olabileceğinin altı çizilmelidir. Ayrıca Karadeniz de halen hamsi, kum midyesi gibi tür-ler için var olan “kota” benzeri üretim planlama-larının, gerektiğine uygun şekilde düzenlenerek yoğun avlanan diğer türleri de içine alan genel bir uygulama haline gelmesi kaçınılmazdır. Bu kap-samda Karadeniz in önemli bir demersal balıkçılık bölgesinde gerçekleştirilen bu çalış- mada özellikle ekonomik değeri olan balık tür-lerinin birim alandaki avlanabilir miktarları ve bölgedeki stok-yoğunluk dağılımlarının belir-lenerek avcılık yönetimi uygulama ve çalışmaları dizinine katkılar sağlanması amaçlanmıştır.

Materyal ve Metot

Çalışma Şubat-Nisan 2007 ve Ocak-Nisan 2008 tarihleri arasındaki yedi aylık periyotta, yapımı hazırlık ve/veya ön çalışmalar aşamasındaki nükleer santral alanına çok yakın bir bölgede yer alan, batıda Bahçeli Kayalıkları üzerinden geçen boylam çizgisi [34º 41’ 000’’E] ile doğuda İnceburun üzerinden geçen boylam çizgilerinin [34º 56’ 695’’ E]; kuzeyde [42º 15’ 000’’ N] enlemi ile kesiştikleri nokta-lar arasında kalan, trol avcılığına açık alanlarda, bölgede avcılık yapan ticari dip trol ağı teknesi-yle gerçekleştirilmiştir. Çalışmada toplam alan olarak hesaplanan bölgenin büyük bölümünde trol çekimleri yapılmış, çekimlerin homojen dağılımı olabilecek en yüksek düzeyde sağlan-maya çalışılmıştır (Şekil 1). Toplam alan, dijital planimetre ve bölge koordinatları kullanılarak hesaplanmıştır.

fisheriessciences-sufficient-amount-water

Şekil 1.Çalışmanın yapıldığı dip trol avcılığına açık bölge
Figure 1.The study area allowed to bottom trawling

Çalışmada kullanılan yerli-ticari dip trol ağı; 24 metre mantar yaka, 30-32 metre toplam uzunluğa, 12 m ağız genişliğine ve 0.6-1.5 me-tre ağız yüksekliğine sahip olup, torbada kul-lanılan ağın göz açıklığı 40 mm’dir (Şekil 2). Ağın çekildiği bölgenin dip yapısı, rüzgar şid-deti ve ağ içerisine giren materyalin çeşidi ve miktarı gibi faktörlere bağlı olarak çekim sürel-eri 1.18 - 1.23 saat/çekim, tekne hızı ise 4.9-5.03 km/saat olarak belirlenmiştir. Çalışmada 24-182 m derinlikler arasında 2007 yılı için 267 çekim, 2008 yılı için ise 322 çekim olmak üzere toplam 589 çekim yapılmış ve değer-lendirilmiştir. Bu kapsamda denize çıkılan gün sayısı 7-18 gün/ay arasında değişmekle birlikte yaklaşık 14.4 gün/ay olarak; çekim sayısı ise 5.6-6.2 çekim/gün olarak gerçekleşmiştir.

fisheriessciences-commercial-bottom-trawl

Şekil 2. Çekimlerde kullanılan yerli-ticari dip trol ağı (orijinal)
Figure 2. Traditional-commercial bottom trawl nets used on the hauls(original)

Trol çekimlerinden avlanan tüm balıklar içe-risinden çalışmaya konu olabilecek ekonomik değeri olan bütün türler seçilerek güvertede ayrı ayrı tartılmış kalkan, mahmuzlu camgöz ve di- kenli vatoz dışında kalan diğer türler kasalan-mıştır. Gün içerisinde yapılan her çekim için bu şekilde elde edilen (kalkan, mahmuzlu camgöz ve dikenli vatoz balıkları için adet ağırlığı) ba-lık miktarları (kg) olarak belirlenmiştir. Günlük her çekim için kaydedilen tekne hızı, çekim sü-resi ve türlere göre balık miktarları gibi değiş-ken bilgiler hesaplamalarda kullanılarak taranan birim alanlar ve birim çabada av miktarları be-lirlenmiştir (Şekil 3). Çalışmada taze tüketim için pazarlanabilir özellikteki (kasalanmış) ba-lıkların dikkate alınması nedeniyle belirlenen balık biyokütle ve yoğunlukları “dip trolü ile avlanabilir” olarak nitelendirilmiştir (Gönener ve Bilgin, 2006).

fisheriessciences-miktarlarının-belirlenmesi

Şekil 3. Çalışma alanı, çekim hızı ve av miktarlarının belirlenmesi (orijinal)
Figure 3. Determining of the stud area, haul velocity and catch amounts (original)

Yapılan trol çekimlerinden elde edilen veri-ler (Pauly, 1984; Sparre ve Venema 1998 ve Erkoyuncu, 1995) tarafından önerilen yöntem-lere göre her çekimde taranan alan [1] numaralı, tüm avlama bölgesi ve birim alandaki balık miktarlarının tahmini ise [2] ve [3] numaralı formüller kullanılarak yapılmıştır.

a=t×v×h×q2   (1)

a: Her çekimde taranan alan(km2), v:Trol çekim hızı (km saat-1), h: Mantar yaka uzunluğu (km), t: Çekim süresi (saat), q2: Katsayı (0,5).

B= C/f×A/a×q1  (1)

B: Balık miktarı (ton), C/f: Birim çabada av miktarı (kg), A: Toplam sörvey alanı (km2), q1: Katsayı (0,5).

b=Cw/a   (3)

b: Birim alandaki balık miktarı (kg/km2), Cw: Av miktarı (kg), a: Her çekimde tara-nan alan (km2)

Çalışmada avlamanın yapıldığı her iki av sezonu için aylık ve günlük olarak toplam ve ortalama av miktarları türlere göre ayrı ayrı hesaplanmıştır. Birim alandaki (biyokütle) ve bütün avlama böl-gesindeki balık türlerinin avlanabilir stok büyük-lükleri ise yine iki sezon için ve aylara göre belir-lenmiştir. Söz konusu tahmin değerleri varyans analizi ile (Kruskal Wallis) istatistiksel bakımdan incelenmiştir (Sümbüloğlu ve Sümbüloğlu, 2002). Hesaplamalar Office Excel ve Minitab 13 bilgisayar programlarıyla yapılmıştır.

Bulgular ve Tartışma

Çalışmada İstavrit, kalkan, mezgit ve mahmuzlu camgöz veya av-avcı durumundaki diğer örneklerde olabileceği gibi türlerden bazılarının varlık ve bol-luğunun diğer bazı türlerin yoğunluk ve av miktar-larını önemli ölçüde değiştirebildiği gözlenmiştir. Bu ve belli düzeyde ekonomik değerlerinin de söz konusu olması nedeniyle çalışmada av kompozis-yonu esas bileşenlerini oluşturan mezgit barbunya ve kalkan balıklarının yanı sıra iskorpit, tirsi, izma-rit, istavrit, mahmuzlu camgöz, dikenli vatoz ve ka-ya balığı türlerinin de çalışma bölgesindeki mik-tarları incelenmiş, avlanabilir biyokütle ve stok bü-yüklüğü tahminleri yapılmıştır.

Türlerin yıllık, aylık ve günlük av miktarları

Tamamı 369.91 km2 olan bölgede 2007 yılında gerçekleştirilen her çekimde yaklaşık 0.1445 ±0.0011 km2 olmak üzere toplam 38.62 km2 lik alan, 2008 yılında ise her çekimde yaklaşık 0.1287 ±0.0020 km2 olmak üzere toplam 41.45 km2 lik alan taranmıştır. İki yıldan oluşan tüm çalışma periyo-dundaki her çekimde taranan alan yaklaşık 0.1359±0.0013 km2 olup, bölgede toplam taranan alan 80.07 km2 dir.

Çalışmanın ilk dönemi olan 2007 yılı Şubat, Mart ve Nisan aylarında bütün türlerden oluşan ay-lık av miktarları sırasıyla 11.29 ton, 9.35 ton ve 6.79 ton olmak üzere toplam 27.43 ton olarak ger-çekleşmiştir. Avın 23817.0 kg ı yaklaşık mezgit, 1159.25 kg ı barbunya 1032.50 kg ı kalkan 7.80 kg ı iskorpit, 436.75 i tirsi, 18.0 kg ı izmarit, 9.50 kg ı istavrit, 801.55 kg ı mahmuzlu camgöz, 141.90 kg ı dikenli vatoz ve 4.60 kg ı kaya balıklarından oluş-maktadır (Tablo 1)

fisheriessciences-total-cacth-amounts

Tablo 1. Yıllık ve aylık toplam av miktarları (kg)
Table 1. Annual and monthly total cacth amounts (kg)

2008 döneminde ise Ocak ayında 10.93 ton, Şu-bat ta 7.96 ton, Mart ta 8.81 ton ve Nisan ayında da 3.18 ton olmak üzere toplam 30.88 ton balık av-lanmıştır. Bunun türlere göre dağılımı mezgit 27052.0 kg, barbunya 649.10, kalkan 2368.65 kg, iskorpit 53.0 kg, tirsi 151.30 kg, izmarit 236.50 kg, istavrit 85.45 kg, mahmuzlu camgöz 140.0 kg, di-kenli vatoz 42.0 kg ve kaya 105.25 kg şeklindedir.

2007 ve 2008 olmak üzere her iki dönemi kap-sayan çalışma periyodu boyunca toplam 58.31 ton balık avlanmıştır. Avın büyük bölümünü mezgit, kalkan ve barbunya balıkları oluşturmaktadır. Mez-git in toplam av içerisindeki oranları sırasıyla %86.8 ve %87.6, kalkanın %0.38 ve %0.77 bar-bunyanın ise %0.40 ve %0.21 olarak belirlenmiştir. Başka bir ifadeyle avın büyük bölümünü oluşturan mezgit, barbunya ve kalkan türlerinin toplam av içerisindeki miktarları sırasıyla 50869.0 kg, 1808.35 kg ve 3401.15 kg dır. Av kompozisyonu içerisinde yer alan diğer türlerin av miktarları ise iskorpit 60.80 kg, tirsi 588.05 kg, izmarit 254.50 kg, istavrit 94.95 kg, mahmuzlu camgöz 941.55 kg, dikenli vatoz 183.90 kg, kaya balıkları ise 109.85 kg olarak gerçekleşmiştir.

2007 yılında günlük yaklaşık altı çekim sonucu elde edilen ve on farklı türden oluşan trol torba içe-riğinin tamamı (tüm türler) için değerlendirme ya-pıldığında günlük en yüksek av miktarı ortalaması-nın Şubat ayında 80.62±17.44 kg olarak gerçekleş-tiği, bu ay içersinde günlük 806.17 kg lık toplam avın yaklaşık 651.86±22.94 kg lık büyük bölümü-nün mezgitten oluştuğu belirlenmiştir (Tablo 2). Bu değer büyük ölçüde bölgedeki avlamaya bağlı doğal bir seyirle Mart ve Nisan aylarında sırasıyla 54.99±12.55 kg/gün ve 45.30±11.93 kg/gün olarak azalma göstermiştir. 2007 yılı av periyodunun ta-mamında günlük elde edilen balık miktarı mezgit için 517.76±14.83 kg, barbunya 25.20±1.60 kg, kalkan 22.45±0.63 kg, iskorpit 0.17±0.04 kg, tirsi 9.49±1.25 kg, izmarit 0.39±0.06 kg, istavrit 0.21±0.04 kg, mahmuzlu camgöz 17.43±4.65kg, dikenli vatoz 3.08±0.47 kg ve kaya balığı için 0.10±0.03 kg olarak, tüm türlerin yer aldığı (karma) günlük av miktarı ise 59.63±8.06 kg olarak hesap-lanmıştır.

fisheriessciences-Daily-catch-amounts

Tablo 2. Günlük av miktarları (kg/gün)
Table 2. Daily catch amounts (kg/day)

2008 yılında da incelenen her türün yer aldığı, günlük ortalama av miktarının en yüksek olduğu dönem, yine av sezonu başlangıcındadır. Söz ko- nusu yılın av sezon başlangıcı yani Ocak ayında tüm türlerden oluşan balık av miktarı 61.08±13.60 kg/gün olarak gerçekleşmiş, Şubat, Mart ve Nisan aylarında ise av miktarının sırasıyla 56.87±14.74 kg/gün; 55.07±15.34 kg/gün 1 ve 45.38±14.82 kg/gün olduğu belirlenmiştir. Halbuki türlere göre değerlendirildiğinde Ocak ayı içerisindeki günlük 610.80 kg lık avın 522.28±22.63 kg lık büyük bö-lümünün mezgitten oluştuğu görülmektedir (Tablo 2). 2008 yılı av periyodunun tamamında günlük el-de edilen balık miktarı mezgit, barbunya, kalkan, iskorpit, tirsi, izmarit, istavrit, mahmuzlu camgöz, dikenli vatoz ve kaya balıkları için sırasıyla 491.85±16.65 kg, 12.02±0.86 kg, 43.07±1.47 kg, 0.96±0.15 kg, 2.75±0.34 kg, 4.30±0.35 kg, 1.55±0.60 kg, 2.55±0.75 kg, 0.76±0.32 kg ve 1.91±0.27 kg olarak belirlenmiştir. 2008 yılında tüm türlerin yer aldığı günlük ortalama av miktarı ise 56.25±7.42 kg olarak hesaplanmıştır.

Çalışmada iki yıllık av sezonu boyunca günde yaklaşık 503.65±11.27 kg mezgit, 18.08±0.90 kg barbunya, 33.67±0.95 kg kalkan, 0.60±0.09 iskor-pit, 5.82±0.61 kg tirsi, 2.52±0.21 kg izmarit, 0.94±0.33 kg istavrit, 9.32±2.16 kg mahmuzlu camgöz, 1.82±0.28 kg dikenli vatoz ve 1.09±0.15 kg kayabalığı avlandığı belirlenmiştir.

Avlanan günlük toplam 577.6 kg balığın büyük bölümü (%87) mezgitten oluşmaktadır. Ancak tür-lerin tamamından oluşan günlük avda her bir türün katkısı yaklaşık 57.76±5.45 kg olup, iki yılın top-lam günlük av miktarları arasında %5 düzeyinde ve azalan bir değişim söz konusudur. Ancak Tablo 2 de görüleceği gibi bu değişim daha çok mezgit, kısmen de barbunya ve mahmuzlu camgöz av mik-tarındaki azalmadan kaynaklanmaktadır. Özellikle kalkan, iskorpit, izmarit ve istavrit balıklarının gün-lük av miktarlarında ise değişen oranlarda artış söz konusudur.

Türlerin yıllık ve aylık biyokütleleri

Tablo 3 incelendiğinde; dip trolüyle avlanabilir balığın 2007 yılı Şubat ayında daha yoğun olduğu görülmektedir. Bu periyotta bölgedeki km2 lik birim alanda mezgit miktarı 901.30±31.72 kg olarak he-saplanmıştır (P<0.05). Mart (579.91±22.17 kg/km2) ve Nisan da (484.30±34.34 kg/km2) nispeten azalan mezgit yoğunluğu 2008 yılının Ocak (601.78±26.08 kg/km2) ve Nisan (618.47±18.30 kg/km2) aylarında

fisheriessciences-annual-catchable-fish

Tablo 3. Aylık ve yıllık avlanabilir balık biyokütleleri (kg/km2)
Table 3. Monthly and annual catchable fish biomass (kg/km2)

Çalışmada elde edilen bulgulara göre her iki av sezonunda barbunya ve tirsi türlerinin biyokütleleri aylar itibariyle önemli ölçüde azalmıştır (P<0.05). Bu durum Tablo 3 de 2007 Şubat ayında barbunya ve tirsi biyokütlesi 62.74±5.06 kg/km2 ve 23.10±4.44 kg/km2 olarak; bir sonraki av sezonu olan 2008 yılı Nisan ayında ise sırasıyla 8.86±1.31 kg/km2 ve 2.25±0.47 kg/km2 olarak ifade edilmiştir. 2007 ve 2008 yılı av sezonları genel olarak değer-lendirildiğinde de barbunya ve tirsi balıklarının biyokütle büyüklükleri arasında önemli düzeyde azalma olduğu belirlenmiştir (P<0.05).

Her iki av sezonu boyunca yukarıda sözü edilen türlerin aksine, kalkan, iskorpit, kaya ve izmarit ba-lıklarının biyokütlelerinde bir artış söz konusudur. Av sezonu başlangıç ve bitiş ayları dikkate alındı-ğında bu değişimin, kalkan için istatistik açıdan önemli (P<0.05); iskorpit, kaya ve izmarit balıkları içinse önemsiz olduğu belirlenmiştir (P>0.05). 2007 yılı av sezon başlangıcı olan Şubat ayında km2 deki kalkan miktarı 31.46±1.44 kg iken 2008 yılı av se-zon sonu olan Nisan ayında km2 de 35.19±5.22 kg a yükselmiştir. Bu artış 2007 yılı (27.77±0.80 kg/km2) ve 2008 yılı (51.66±1.71 kg/km2) av sezon sonu için hesaplanan biyokütlelerde daha belirgin-dir. Kalkan, kaya ve izmarit balıklarının biyokütlelerindeki bu değişim iskorpit balıklarının aksine istatistik yönden önemli bulunmuştur (P<0.05). Çalışmada elde edilen verilerden iskorpit, kaya ve izmarit balıklarının 2007 ve 2008 yılı av sezonlarında birim alandaki miktarlarının sırasıyla 0.22±0.05 kg/km2; 0.13±0.04 kg/km2; 0.52±0.08 kg/km2 ve 1.19±0.18 kg/km2; 2.27±0.31 kg/km2; 5.05±0.40 kg/km2 olduğu belirlenmiştir.

Çalışma kapsamında bölgede dip trolüyle avla-nabilir balık türleri içerisinde mezgit balıklarının daha yoğun olduğu; bunu kalkan, barbunya ve diğer türlerin izlediği belirlenmiştir. Bölgede km2 lik bi-rim alanda 619.44±13.71 kg mezgit bulunurken, kalkan 40.78±1.11 kg, barbunya 22.45±1.20 kg, mahmuzlu camgöz 13.05±3.00 kg, tirsi 7.26±0.82 kg, izmarit 2.98±0.24 kg, dikenli vatoz 2.42±0.36 kg, kaya balığı 1.30±0.18 kg, istavrit ve iskorpit ba-lıklarının miktarları 1.10±0.38 kg ve 0.75±0.11kg olarak belirlenmiştir.

Türlerin yıllık ve aylık stok büyüklükleri

2007 yılı av sezonunun başlangıcında biyokütle bakımından olduğu gibi mezgit stok büyüklüğü di-ğer aylardan daha fazladır (Tablo 4). 2007 yılı şubat ayındaki stok büyüklüğü istatistiksel bakımdan, özellikle mart, nisan ve 2008 yılı şubat ayından önemli derecede daha yüksektir (P<0.05).

fisheriessciences-annual-fish-stock-sizes

Tablo 4. Aylık ve yıllık balık stok büyüklükleri (ton)
Table 4. Monthly and annual fish stock sizes (tonnes)

Şubat ayında bölgedeki mezgit stok büyüklüğü 603.12±21.86 ton, Mart, Nisan ve 2007 Şubat ay-larındaki stok büyüklükleri ise sırasıyla 429.03±16.40 ton, 358.30±25.40 ton ve 432.63±38.02 ton dur. Çalışmada; 2007 ve 2008 yıllarında sırasıyla 458.95±13.44 ton ve 445.43±14.37 ton olan mezgit stok büyüklüğünün önemli değişiklikler göstermediği ve çalışma peri-yodunun tamamında bölgedeki mezgit stokunun yaklaşık 451.59±9.89 ton olduğu belirlenmiştir (P>0.05).

Av sezon başlangıcında bölgede 41.48±3.74 ton olarak tahmin edilen barbunya stoku, sezon sonuna kadar önemli ölçüde azalmış, stokun Mart ayında 6.59±0.51 ton, Nisan da 7.04±1.02 ton olduğu be-lirlenmiştir (P<0.05).

Çalışmanın gerçekleştirildiği 2007 ve 2008 yıl-larında sırasıyla 22.55±1.46 ton ve 10.45±0.72 ton olan barbunya stok büyüklüğünün istatistiksel ola-rak önemli ölçüde azaldığı görülmüştür (P<0.05). Av periyodunun tamamında bölgedeki barbunya stoku yaklaşık 15.96±0.81 ton olarak tahmin edil-miştir.

İlk yılın av sezonu içerisinde stok büyüklükleri oldukça değişiklik gösteren kalkan stokları özellikle 2008 yılı içerisinde önemli oranda artış göstermi-ştir. 2007 yılı için kalkan stok büyüklüğü avlama sezon başlangıcında 21.11±1.06 ton, sezon ortala-ması 19.89±0.58 ton iken, 2008 yılı sezon başında 46.77±2.45 ton, sezon ortalaması ise 2007 yılından yaklaşık iki kat fazla (38.55±1.28 ton) olmuştur (P<0.05). Her iki sezon için ortalama kalkan stok büyüklüğü ise 30.05±0.83 ton dur.

Araştırma kapsamında bölgedeki türlerin 2007 yılı ortalama stok büyüklüklerinin iskorpit 0.16±0.03 ton, tirsi 8.26±1.07 ton, izmarit 0.35±0.05 ton, istavrit 0.18±0.03 ton, mahmuzlu camgöz 17.58±4.75 ton, dikenli vatoz 2.74±0.41 ton ve kaya balıkları 0.12±0.02 ton; 2008 yılı stok büyüklük-lerinin ise istatistiksel olarak önemli düzeyde değişiklik gösterdiği ve iskorpit 0.88±0.13 ton, tirsi 2.40±0.29 ton, izmarit 3.73±0.29 ton, istavrit 1.33±0.51 ton, mahmuzlu camgöz 2.82±0.85 ton, dikenli vatoz 0.65±0.26 ton ve kaya balıkları 1.68±0.22 ton olduğu belirlenmiştir(P<0.05).

Tüm sezon için stok büyüklükleri genel orta-lamaları iskorpit 0.55±0.77 ton, tirsi 5.07±0.52 ton, izmarit 2.19±0.17 ton, istavrit 0.81±0.27 ton; mah-muzlu camgöz, dikenli vatoz ve kayabalığı için sırasıyla 9.54±2.30 ton, 1.60±0.24 ton ve 0.97±0.12 ton olarak belirlenmiştir.

Türkiye ve Karadeniz in trole açık, önemli bir su ürünleri avcılık ve demersal balıkçılık böl-gesinde, gerçekleştirilen bu alan çalışmasında dip trol kompozisyonunun ekonomik bileşenlerini oluşturan mezgit (Gadus merlangus euxinus), barbunya (Mullus barbatus ponticus), kalkan (Psetta maxima maeotica), iskorpit (Scorpaena porcus), tirsi (Alosa sp), izmarit (Spicara maena), istavrit (Trachurus mediterraneus), mahmuzlu camgöz (Squalus acanthias), dikenli vatoz (Raja clavata) ve kaya balıklarının (Gobius sp.) yıllık, aylık hatta günlük av miktarları belirlenerek, birim alandaki (biyokütle) ve bölgenin tamamın-daki (stok) avlanabilir miktarlarına yönelik veri-ler elde edilmiş, bulgular mevsime bağlı olarak incelenmiştir.

Zengin (2000) tarafından yapılan kalkan balığının biyoekolojik özellikleri ve populasyon parametrelerinin belirlenmesine yönelik çalış-mada, güneydoğu Karadeniz bölgesinde 1990-1993 yılları arasında trolle elde edilebilir bi-yokütle miktarları sırasıyla 686.3 ton/yıl, 250.4 ton/yıl, 222.4 ton/yıl ve 134.0 ton/yıl olarak hesaplanmış, 0-50 m ve 50-100 m derinliklerdeki yoğunluğun ise 128.31 kg/km2 ve 44.1 kg/km2 olduğu belirtilmiştir. Çalışmada kıyıdan itibaren 60 m’ye kadar ki tüm derinliklerde kalkan balığının bulunmasına karşın, ilkbahar döne-minde 0-30 m’lerde yoğunlaştığı ve kış mevsiminde daha derin sulara yöneldiği, birim alana düşen biyokütle yoğunluğunun da genel olarak trol avcılığına kapalı bölgede (Rize-Çaltı Burnu) daha yüksek bulunduğu belirtilmiştir. Karadeniz de dip trol avcılığına açık iki bölgeden diğeri olan Sinop-(Samsun)Yakakent’te (Gönener ve Bilgin, 2006) tarafından yapılan çalışmada; 75 m den sığ ve 75 m ve daha derin kesimlerdeki ay-lık kalkan stok büyüklüğünün sırasıyla, 3.6±1.2 ton ve 3.4±0.8 ton, birim alana düşen kalkan mik-tarının ise 14.4±4.9 kg/km2 ve 6.8±2.6 kg/km2 olduğu belirtilmiştir. Aynı çalışmada Ocak-Nisan periyodunda sığ kesimlerde belirgin bir yoğunluk artışının olduğu ifade edilmiştir (P<0.05). İnce-burun bölgesinde yapılan bu çalışmada ise 2007 yılı Şubat, Mart ve Nisan aylarında km2 de yak-laşık 27.77±0.80 kg; Ocak, Şubat, Mart ve Nisan aylarından oluşan 2008 yılı av sezonunda ise 51.66±1.71 kg/km2 kalkan olduğu belirlenmiş; her iki yıl için birim alandaki kalkan miktarı 40.78±1.11 kg/km2 olarak ölçülmüştür. Zengin (2000) tarafından trole kapalı alanda yapılan çal-ışmada 50-100 m derinlikler için bulunan yo-ğunluk değeri ile uyumlu olduğu görülen bu du- rum; mevsime bağlı olmakla birlikte, dip trol avcılığına açık İnceburun bölgesinin özellikle kalkan balığı için çok önemli bir konumda olduğunu göstermektedir. 2007 yılında üç ay (19.89±0.58 ton) 2008 yılında ise dört ay (38.55±1.28 ton) olmak üzere toplam yedi ay süren bu çalışma döneminde bölgedeki kalkan stok büyüklükleri; Zengin (2000) tarafından dört yıl boyunca yapılan çalışmada verilen yıllık or-talama 323.3 ton değerinin sadece onda biri (30.05±0.83 ton) kadardır. Ancak dip trolü ve kalkan uzatma ağlarının periyodik olarak kul-lanıldığı ve av baskı düzeyi palamut, hamsi gibi diğer türlerin avcılığına göre de değişebilen bölge için bu anlaşılabilir bir durumdur.

Sinop-Samsun ve Ünye körfezlerinde trolün demersal balık stoklarına etkisinin ortaya konul-ması ve trole uygun sahaların saptanması amacı-yla gerçekleştirilen çalışmada örnekleme için yüksek ağız açan italyan tipi dip trol ağı kul-lanılmış, bölgeye göre değişmekle birlikte 20-90 m derinliklerde yapılan her çekimde 37x103 mil2saat-1 lik alan taranmıştır (Anonim, 1986). Örnek alınan alan Samsun körfezinde 94.9 mil2, Sinop körfezinde 220.5 mil2 olup, araştırmada en büyük mezgit stok ve yoğunlukları sırasıyla Sam-sun körfezi 25-30 m derinlikleri için 243.3±0.55 ton; 20.4±13.0 ton/mil2, Ünye körfezi 20-50 m derinlikleri için 115.3±54.3 ton; 11.1±8.37 ton/mil2, Sinop körfezinde ise 40-70 m derinlik-leri için 6452.0±260.0 ton; 98.8±48.2 ton/mil2, olarak bildirilmiştir. Sinop-Yakakent (Samsun) bölgesinde (Gönener ve Bilgin, 2006) tarafından yapılan çalışmada ise 75 m den daha derin ke-simlerdeki stok büyüklüğü 12798.0 ton (ortalama 1320.5±282.0 ton), sığ kesimlerde 2528.9 ton (ortalama 207.9±42.2 ton) olarak he-saplanmış ve söz konusu çalışmadan farklı olarak derin kesimlerdeki mezgit miktarının sığ kesim-lerden %80 daha fazla olduğu belirtilmiştir. Bu araştırmada da Karadeniz ve bölge şartlarına uy-gun dip trolü ağları kullanılmıştır. Oysa sözü ge-çen (Anonim 1986) literatür de kullanılan trol ağı yüksek ağız açan İtalyan tipi dip trol ağı olup, söz konusu farklılığın kullanılan trol ağının bölge şartlarına uygun olup olmaması, ağın ve araştır-ma teknesinin av performansı, araştırma için seçi-len hız ve derinlik konturlarının farklı olmasın-dan kaynaklanmış olabileceği ileri sürülmüştür.

Bingel ve ark., (1996) tarafından Sinop (İnce-burun) orta nokta kabul edilerek Karadeniz kıyısı batı ve doğu şeklinde iki ana bölgeye ayrılarak yapılan çalışmada elde edilen sonuçlar, yu-muşakça ve medüzler hariç tutulmak kaydıyla, ilkbahar 1990’da batı kısmında toplam (İğneada-Sinop) 2.440 ton ve doğu kısmında, (Sinop-Sarp) 8.306 tonluk trolle avlanabilir biyokütle şeklinde özetlenmiştir.

Nisan 1990’da gerçekleştirilen çalışmada Do-ğu ve Batı Karadeniz in tamamındaki mezgit stok büyüklüğü 231 ton olarak belirlenmiştir (Tablo 5) Oysa 2007 ve 2008 yıllarında yapılan mevcut ça-lışmada söz konusu türe ait sadece İnceburun da ki stok büyüklüğünün çok daha fazla olduğu an-laşılmaktadır. Bu bölgede yıllık ortalama mezgit stok büyüklüğü 2007 yılı için 458.95±13.44 ton; 2008 yılı için 445.43±14.37 ton olarak; her iki yılın sadece Nisan aylarındaki stok büyüklüğü ise sırasıyla 358.30±25.40 ton ve 488.42±24.02 ton olarak belirlenmiştir (Tablo 4).

fisheriessciences-Sinop-Bafra-Burnu

Tablo 5. Sinop-Bafra Burnu (D. Karadeniz) ve İğneada-Sinop (B. Karadeniz) bi-yokütle dağılımı (Nisan 1990)
Table 5. Biomass distribution of Sinop-Bafra Cape (East Black Sea) and İğneada-Sinop (West Black Sea) (April 1990)

Yine Bingel ve ark., (1996) tarafından 1991 ve 1992 Sonbaharlarında gerçekleştirilen ve Bakanlık araştırma teknesi ile sadece Doğu Ka-radeniz in örneklenebildiği çalışmada; İnceburun-Bafra burnu arasındaki alt bölgede biyokütleyi ağırlıklı olarak mezgit in (233 ton) oluşturduğu, toplam stok büyüklüğünün ise 493 ton olduğu ifade edilmiştir. Bir sonraki alt bölgede (Bafra Burnu-Civa Burnu) tespit edilen mezgit stok büyüklüğü ise 549 ton dur. Çalışmada yüksek varyans nedeniyle tespit edilen biyokütlenin yıl içerisinde karşılaştırılmasının çalışma döneminde uygun görünmeyebileceği; sistemin kararsız bir durumda olduğu ve Karadeniz ekosisteminde hüküm süren dinamik fiziksel, kimyasal ve biyolojik koşulların bu aşamada daha kesin bir değerlendirmeye izin vermediği özellikle vurgulanmıştır.

Bu durum özellikle de önemli avlama alanlarındaki stok büyüklüğü belirleme çalışma-larının ticari ağ ve tekne ile yapılmasının objektif bir yaklaşım olacağını göstermektedir.

Doğu Karadeniz sahillerinde mezgit balığının farklı derinliklerde, birim alandaki ve toplam av içerisindeki oranının incelendiği çalışmada:14 mm kare göz açıklığındaki torba ve 22.5 m ağız açıklığına sahip dip trolü kullanılarak 15 m, 35 m, 65 m ve 80 m derinliklerde yapılan 12 çekim ile 26044±3.554 m2’lik alan taranmış, ortalama av 217.85±15.55 kg, birim alandaki av 0.0084±0.0013 kg/m2, av içerisindeki mezgit miktarı 133.93±13.31 kg, birim alandaki mezgit miktarı 0.0051±0.0018 kg/m2 olarak belirlenmiş ve mezgit stoklarının 80 m derinliklerde sığ ke-simlere göre daha yoğun olduğu bildirilmiştir (Çiloğlu ve ark., 2002). Çalışmanın mezgit in derin kesimlerde daha yoğun olması bakımından (Gönener ve Bilgin, 2006) tarafından ticari trolle gerçekleştirilen çalışmayı destekler nitelikte olduğu görülmüştür. Sinop-Yakakent (Samsun) bölgesinde gerçekleştirilen söz konusu çalışmada mezgit, barbunya, kalkan istavrit ve lüfer tür-lerinin 75 m den sığ ve 75 m den derin su kesim-lerindeki aylık biyokütle ve stok büyüklükleri belirlenmiştir. Mezgit in sığ ve derin kesimler-deki biyokütle ve stok büyüklüklerinin sırasıyla 835.0±170 kg/m2; 1788.0±150.0 kg/m2 207.9±42.2 ton; 1320.5±282.0 ton olduğu ifade edilmiştir

İnceburun da 24 m den 182 m ye kadar değişen derinliklerde gerçekleştirilen mevcut çalışmada ise 2007 yılında bölgedeki km2 den avlanabilir mezgit miktarının 646.55±19.67 kg/km2, barbunya miktarının 32.51±2.21 kg/km2, kalkan miktarının 27.77±0.80 kg/km2 olduğu be-lirlenmiş, mezgit, barbunya ve kalkan türlerinin stok büyüklükleri ise sırasıyla 458.95±13.44 ton; 22.55±1.46 ton ve 19.89±0.58 ton olarak tahmin edilmiştir.

2008 yılında ise bölgede km2 den 596.76±19.12 kg/km2 mezgit, 14.04±0.99 kg/km2 barbunya ve 51.66±1.71 kg/km2 kalkan avlandığı, söz konusu türlerin bölgedeki avlanabilir stok-larının ise sırasıyla 445.43±14.37 ton; 10.45±0.72 ton; 38.55±1.28 ton olabileceği belirlenmiştir. Mezgit dışında barbunya ve kalkan türlerinin bi-yokütle ve stok büyüklüklerinin her iki yıl aras-ında önemli ölçüde değiştiği saptanmıştır.

Genç (2000) tarafından 1990-1996 yılları arasında Karadeniz’in Doğu kıyılarında aylık olarak sürdürülen çalışmada, barbunya populas-yonunun mevsimlere ve derinliğe bağlı olarak görülme sıklığı incelenmiş ve genel olarak bu balıkların yıl boyunca, kıyıdan itibaren 100 m derinliğe kadar dağılım gösterdikleri saptan-mıştır. Dört bölge ve 0-20, 21-50 ve 51-100 m olmak üzere üç derinlik tabakası için sürdürülen çalışmada 1990-1992 yılları için hesaplanan bar-bunya biyokütle miktarları sırasıyla 1329 ton, 3011 ton ve 4830 ton olarak tahmin edilmiştir. Çalışmada her üç yıl için biyokütlenin oransal olarak neredeyse tamamına yakınının 0-50 m derinlikte olduğu, birim alana düşen balık mik-tarının sırasıyla 632.5 kg/km2, 1439.6 kg/km2 ve 2102.0 kg/km2 olarak tahmin edildiği bildirilirken, 50-100 m derinliklerde bu değerler 2.6 kg/km2, 0.2 kg/km2 ve 199.9 kg/km2 gibi oldukça düşük bulunmuştur. Söz konusu çalış-mada bölgenin (Yeşilırmak-Sinop) biyokütle oranının en düşük düzeyde olduğu ifade edilmiş

Avlanan türlerde çeşitlilik; büyük ölçüde av-lama mevsimi ve derinliği, türlerin davranışları, gün içerisinde ışıklanma ve avlama periyodu-saati, dip yapısı, sıcaklık, akıntı gibi suyun fizi-ki özelliklerinin yanısıra ortamda besin-predatör durumundaki diğer balık veya canlı türlerin var-lığı ve bunların bolluğu gibi bağımlı-bağımsız birçok etkene göre değişiklikler göstermektedir (Özbilgin ve Ferro 1997; Özbilgin ve Wardle 2002; Gönener ve Erkoyuncu, 2005). Şüphesiz dip trolü ile avlanan bu türlerin hemen hepsi farklı düzeylerde ekonomik değere sahiptir. Ancak birçok türden oluşan dip trolü toplam avının bileşenlerine bakıldığında mezgit bar-bunya ve kalkanın baskın tür olarak karşımıza çıktığı görülmektedir (Gönener ve Bilgin, 2006; Özdemir, 2006).

Sonuç

Araştırma bulgularına göre, Türkiye’nin Ka-radeniz kıyılarındaki, ticari dip trolü avcılığına açık sahalarda, avlanabilir balık türlerinin bi-yokütleleri ve stok büyüklükleri mevsimsel ola-rak değişiklikler göstermektedir. Araştırma böl-gesi, yakın avlama sahalarındaki diğer türlerin avlanma yoğunluğuna ve türlerin önemli biyoe-kolojik (üreme, beslenme vb.) özelliklerine bağlı bazı farklılıkları barındırmaktadır. Ayrıca araş-tırmanın yapıldığı bölgede ve yakın kesimlerinde aylık, günlük ya da anlık periyotlarda meydana gelerek suyun fiziksel ve kimyasal yapısını, dola-yısıyla ortamdaki yem durumunu, avlanabilir ba-lık bolluğunu önemli ölçüde değiştirebilen rüz-garların (şiddeti, yönü ve süresi gibi) önemi var-dır. Bu durum söz konusu faktörlere bağlı gelişen ve kabaca hidrojen sülfit içeren su tabakalarının olası sirkülasyonu olarak tanımlanabilir. Bir baş-ka ifade ile bölgede uzun süreli esen poyraz rüz-garlarının özellikle avlanabilir kalkan, mezgit ve diğer demersal ve yarı pelajik türlerin biyokütle ve stok büyüklüklerini önemli ölçüde değiştirebi-leceği gözlenmiştir. Bu gibi faktörler ve nedenler de dikkate alınarak önemli dip trolü avlama böl-gelerinde balık türlerinin biyokütle ve stok bü-yüklüklerinin bilinmesi ve izlenmesi noktasından hareket edilmelidir. Gerçekleştirilen bu çalışma da, bölgede (ticari verilerle) yapılan sınırlı sayı-daki araştırmadan birisi olup, bulgularının tama-mı incelenen balık türlerinin günlük, aylık ve yıl-lık olmak üzere çeşitli periyotlardaki av yoğunlu-ğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen bilgiler, konu olan balık türleri için üretim planlamaları-nın yapılabilmesi ve avlama kotalarının belirle-nebilmesi amacıyla kullanılabilecek verilerdir. Ancak bu uygulama tekne boyu ve gücü dikkate alınarak özellikle tekne büyütmeyi teşvik etme-mek için küçük boyutlu ve düşük motor gücüne sahip teknelerde avlanabilecek miktarı (kota) yükseltecek, tekne boyu ve motor gücünün büyü-düğü oranda da av kotasını azaltacak şekilde formüle edilmelidir.

Teşekkür

“TÜRKOĞLU” ve “ZARFLIOĞLU” adlı ve sırasıyla 57 01T 018 ve 57 01TG 027 borda nu-maralı tekneleri ile bu çalışmanın yürütülmesine olanak sağlayan Oktay TÜRKOĞLU ve Şükrü ZARFLIOĞLU’na, teknelerde çalışan tayfa-li-sans ve yüksek lisans öğrencilerimize, makalenin geliştirilmesi ve son şeklini almasındaki katkı-larından dolayı değerli hakemlere teşekkür ed-eriz.

References

Select your language of interest to view the total content in your interested language

Viewing options

Post your comment

Share This Article

Flyer image
journal indexing image
 

Post your comment

captcha   Reload  Can't read the image? click here to refresh